Medicijnen en valrisico bij senioren: wat u moet weten

Vallen is de meest voorkomende oorzaak van letselsterfte bij ouderen in Nederland. Jaarlijks belanden meer dan 100.000 55-plussers op de spoedeisende hulp na een val (VeiligheidNL 2023). Wat veel mensen niet weten: medicatiegebruik is een van de meest onderschatte en tegelijk best aanpakbare risicofactoren.

Volgens het RIVM verhogen bepaalde combinaties van geneesmiddelen het valrisico bij senioren met 30 tot 50%. En bijna 40% van de 65-plussers in Nederland gebruikt vijf of meer geneesmiddelen tegelijk (polyfarmacie). De combinatie van meerdere geneesmiddelen is vaak gevaarlijker dan elk afzonderlijk.

Welke medicijnen verhogen het valrisico?

Niet elk geneesmiddel is even risicovol. De meest valrisicoverhogende categorieën zijn:

Slaapmiddelen en kalmeringsmiddelen (benzodiazepinen)

Medicijnen als temazepam, oxazepam en diazepam veroorzaken sufheid, verminderde reactiesnelheid en verminderd coördinatievermogen. Ook de dag na inname. Benzodiazepinen zijn verantwoordelijk voor een significant deel van de valincidenten bij ouderen. Ze zijn bedoeld voor kortdurend gebruik (maximaal twee tot vier weken) maar worden in de praktijk vaak jarenlang gebruikt.

Bloeddrukverlagende middelen

Medicijnen als metoprolol, amlodipine en lisinopril kunnen bij het snel opstaan leiden tot een plotse bloeddrukdaling: orthostatische hypotensie. U staat op en wordt duizelig. Dit duurt meestal maar enkele seconden, maar in die tijd is de kans op vallen groot. Tip: sta langzaam op, eerst op de rand van het bed zitten voor u volledig opstaat.

Antidepressiva

Zowel de oudere tricyclische antidepressiva (amitriptyline, nortriptyline) als de nieuwere SSRI's (sertraline, paroxetine) zijn geassocieerd met verhoogd valrisico. Ze beïnvloeden de bloeddruk, het evenwichtsgevoel en de reactiesnelheid.

Plaspillen (diuretica)

Furosemide en hydrochloorthiazide verhogen het valrisico doordat u vaker en snel naar het toilet moet. 's Nachts naar de wc gaan in het donker is een van de meest voorkomende situaties voor nachtelijke valincidenten.

Antipsychotica en middelen bij dementie

Deze geneesmiddelen beïnvloeden het zenuwstelsel en kunnen sufheid, bewegingsstoornissen en een verminderde balansbepaling veroorzaken.

Wat is polyfarmacie en waarom is het gevaarlijk?

Polyfarmacie betekent het gebruik van vijf of meer geneesmiddelen tegelijk. Bij senioren is dit eerder regel dan uitzondering. Het probleem: geneesmiddelen kunnen onderling wisselwerken op manieren die niet altijd voorspelbaar zijn. Twee medicijnen die elk afzonderlijk veilig zijn, kunnen samen leiden tot ernstige duizeligheid of sufheid.

Bijna 40% van de 65-plussers in Nederland gebruikt vijf of meer geneesmiddelen (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu 2023). Bij 80-plussers loopt dit op tot meer dan de helft.

Medicatiereview: gratis en effectief

Een medicatiereview is een gestructureerd consult waarbij alle geneesmiddelen die u gebruikt worden beoordeeld door uw huisarts en apotheker samen. Het doel: overbodige medicijnen stoppen, doseringen aanpassen en gevaarlijke combinaties identificeren.

Een medicatiereview is gratis en wordt vergoed vanuit de basisverzekering. U hoeft geen eigen bijdrage te betalen. Vraag er actief naar bij uw huisarts. De review wordt niet altijd spontaan aangeboden, maar heeft aantoonbaar effect: in onderzoek van het RIVM leidde een medicatiereview bij polyfarmaciepatiënten in 70% van de gevallen tot aanpassing van het medicatieschema.

Praktische tips om het valrisico door medicijnen te verlagen

Sta langzaam op. Zit eerst even op de rand van het bed of de stoel voor u volledig opstaat. Dit geeft uw bloeddruk de tijd om zich aan te passen.

Vermijd opstaan in het donker. Gebruik een nachtlampje met bewegingssensor op de route van slaapkamer naar toilet. Dit is een van de eenvoudigste en effectiefste maatregelen.

Vraag de apotheker om een medicatieoverzicht. Uw apotheker kan een overzicht maken van alle medicijnen die u gebruikt, inclusief de bijwerkingen die relevant zijn voor valrisico.

Gebruik geen slaapmiddelen langer dan twee weken. Benzodiazepinen zijn bedoeld voor kortdurend gebruik. Als u ze al langdurig gebruikt, bespreek dan met uw huisarts hoe u er geleidelijk mee kunt stoppen.

Meld nieuwe klachten altijd aan uw huisarts. Duizeligheid, wankelen of plotse vermoeidheid na een nieuw geneesmiddel zijn signalen die gemeld moeten worden. De dosering of het geneesmiddel kan worden aangepast.

Valdetectie als vangnet

Kunt of wilt u niet alle risico's elimineren? Een persoonlijk alarm of automatisch valdetectiesysteem zorgt ervoor dat hulp snel beschikbaar is als u toch valt. Moderne systemen detecteren een val automatisch. Ook als u bewusteloos bent of de knop niet kunt bereiken. Kosten: €30–€50 per maand voor een systeem met alarmcentrale.

Een lang ligtijd na een val. Langer dan een uur. Verhoogt de kans op ernstige complicaties zoals onderkoeling, nierfalen en doorligwonden aanzienlijk. Een persoonlijk alarm verkort de ligtijd en kan letterlijk levensreddend zijn.

Veelgestelde vragen

Mag ik zelf stoppen met medicijnen die ik risicovol vind? Nee, stop nooit zelf met medicijnen zonder overleg met uw huisarts. Sommige geneesmiddelen (zoals bloeddrukverlagende middelen en antidepressiva) mogen niet abrupt worden gestopt. Dit kan gevaarlijke bijwerkingen geven. Bespreek uw zorgen altijd eerst met uw huisarts.

Wie vraag ik een medicatiereview aan? Neem contact op met uw huisarts en vraag expliciet om een medicatiereview vanwege valrisico. De huisarts coördineert dit samen met uw apotheker. Het is gratis en duurt één tot twee consulten.

Helpt vitamine D tegen vallen? Ja, in beperkte mate. Vitamine D-tekort is geassocieerd met spierkrachtverlies en verminderd evenwicht. Suppletie van vitamine D (en calcium) verlaagt het valrisico bij senioren met een tekort. Laat uw vitamine D-waarde meten via de huisarts.